بیماریهای نادر و روشهای تشخیص آنها؛ از بیماریهای ژنتیکی تا اختلالات متابولیک
بیماریهای نادر گروه گستردهای از اختلالات هستند که ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشند یا در دوران کودکی و بزرگسالی بروز کنند. اگرچه هر بیماری بهتنهایی تعداد محدودی از افراد را درگیر میکند، مجموع بیماریهای نادر از نظر سلامت عمومی اهمیت زیادی دارد.
بسیاری از این بیماریها منشأ ژنتیکی دارند؛ اما همه بیماریهای نادر ارثی نیستند. برخی در اثر تغییرات جدید ژنتیکی، اختلالات دستگاه ایمنی، عوامل محیطی یا ترکیبی از عوامل مختلف ایجاد میشوند. تشخیص دقیق آنها ممکن است به بررسی بالینی، آزمایشهای آزمایشگاهی تخصصی و در موارد مناسب، آزمایش ژنتیک نیاز داشته باشد.
بیماری نادر چیست؟
تعریف بیماری نادر بر اساس کشور و نظام سلامت متفاوت است. برای نمونه، در ایالات متحده، بیماریای که کمتر از ۲۰۰ هزار نفر را در این کشور مبتلا کند، در تعریف قانونی بیماری نادر قرار میگیرد.
بسیاری از بیماریهای نادر مزمن یا پیشروندهاند و ممکن است چند اندام را درگیر کنند. تشخیص آنها گاهی دشوار است، زیرا علائم اولیه میتوانند با بیماریهای شایعتر شباهت داشته باشند.
برخی از انواع بیماریهای نادر و علت ایجاد آنها
۱. فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis)
فیبروز کیستیک یک بیماری ژنتیکی است که عمدتاً ریهها و دستگاه گوارش را درگیر میکند. در این بیماری، ترشحات بدن غلیظ و چسبنده میشوند و ممکن است باعث عفونتهای تنفسی مکرر و اختلال در جذب مواد غذایی شوند.
علت: تغییرات بیماریزای ژن CFTR که عملکرد انتقال یونها و آب از غشای سلول را مختل میکنند. این بیماری معمولاً با الگوی وراثت اتوزومال مغلوب منتقل میشود؛ یعنی فرد معمولاً باید نسخه بیماریزای ژن را از هر دو والد دریافت کند.
روشهای تشخیص: غربالگری نوزادان در برنامههای مربوط، آزمایش عرق، بررسیهای تخصصی عملکرد CFTR و آزمایش ژنتیک بر اساس شرایط بیمار.
۲. فنیلکتونوری (Phenylketonuria یا PKU)
فنیلکتونوری یک اختلال متابولیک ارثی است که در صورت تشخیصندادن و کنترلنشدن میتواند به مغز و رشد عصبی آسیب برساند.
علت: در شایعترین نوع، تغییرات ژن PAH باعث کاهش فعالیت آنزیم فنیلآلانین هیدروکسیلاز میشود. در نتیجه، اسیدآمینه فنیلآلانین در بدن تجمع پیدا میکند.
روشهای تشخیص: غربالگری نوزادان، اندازهگیری فنیلآلانین خون و آزمایشهای تأییدی تخصصی. تشخیص زودهنگام امکان آغاز مراقبت و رژیم درمانی مناسب را فراهم میکند.
۳. بیماری سلول داسیشکل (Sickle Cell Disease)
این بیماری خونی ارثی میتواند باعث کمخونی مزمن، حملات دردناک و آسیب به اندامها شود.
علت: تغییرات ژن HBB موجب تولید هموگلوبین غیرطبیعی، معروف به هموگلوبین S، میشود. گلبولهای قرمز ممکن است در شرایط خاص شکل داسی پیدا کنند و به تخریب زودرس یا اختلال جریان خون منجر شوند.
روشهای تشخیص: بررسی شمارش سلولهای خونی، آزمایشهای تخصصی شناسایی هموگلوبین و در موارد لازم آزمایش ژنتیک.
۴. هموفیلی A
هموفیلی A یک اختلال انعقادی است که میتواند موجب خونریزی طولانی یا خونریزی در مفاصل و عضلات شود.
علت: کاهش یا فقدان عملکرد فاکتور انعقادی شماره هشت، معمولاً در اثر تغییرات ژن F8. نوع کلاسیک بیماری اغلب با الگوی وراثت وابسته به کروموزوم X منتقل میشود.
روشهای تشخیص: آزمایشهای انعقادی مانند زمان نسبی ترومبوپلاستین فعالشده (aPTT)، اندازهگیری فعالیت فاکتور هشت و در موارد مناسب آزمایش ژنتیک.
۵. دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy)
این بیماری معمولاً در دوران کودکی ظاهر میشود و با ضعف پیشرونده عضلات همراه است. در ادامه ممکن است عضلات تنفسی و قلب نیز درگیر شوند.
علت: تغییرات بیماریزای ژن DMD که تولید پروتئین دیستروفین را مختل میکنند. این بیماری اغلب وابسته به کروموزوم X است.
روشهای تشخیص: ارزیابی قدرت و عملکرد عضلات، اندازهگیری کراتین کیناز (CK)، آزمایش ژنتیک و در موارد منتخب بررسیهای تکمیلی.
۶. بیماری هانتینگتون (Huntington Disease)
هانتینگتون یک بیماری عصبی پیشرونده است که ممکن است با حرکات غیرارادی، تغییرات رفتاری و اختلالات شناختی بروز کند. شروع علائم معمولاً در بزرگسالی است، هرچند زمان شروع متفاوت است.
علت: افزایش تعداد تکرارهای توالی CAG در ژن HTT. این بیماری معمولاً با الگوی وراثت اتوزومال غالب منتقل میشود؛ بنابراین فرد دارای تغییر بیماریزای مربوط ممکن است آن را به هر یک از فرزندان خود منتقل کند.
روشهای تشخیص: ارزیابی عصبی و سابقه خانوادگی و در شرایط مناسب، آزمایش ژنتیک همراه با مشاوره پیش و پس از آزمایش.
۷. بیماری گوچر (Gaucher Disease)
بیماری گوچر از گروه بیماریهای ذخیرهای لیزوزومی است و میتواند موجب بزرگشدن کبد و طحال، کاهش سلولهای خونی، درد استخوان و در برخی انواع، مشکلات عصبی شود.
علت: تغییرات ژن GBA1 که فعالیت آنزیم گلوکوسربروزیداز را کاهش میدهند و باعث تجمع برخی مواد چربیمانند در سلولها میشوند. این بیماری معمولاً اتوزومال مغلوب است.
روشهای تشخیص: اندازهگیری فعالیت آنزیم مربوط، آزمایش ژنتیک و بررسیهای تکمیلی متناسب با وضعیت بیمار.
۸. آتاکسی تلانژکتازی (Ataxia-Telangiectasia)
این بیماری نادر میتواند با اختلال تعادل و هماهنگی حرکات، گشادشدن برخی عروق سطحی و نقص ایمنی همراه باشد.
علت: تغییرات ژن ATM که در عملکرد طبیعی پاسخ سلول به آسیب DNA نقش دارد. بیماری معمولاً با الگوی اتوزومال مغلوب منتقل میشود.
روشهای تشخیص: ارزیابی بالینی و عصبی، بررسیهای ایمنیشناسی و آزمایش ژنتیک در صورت تأیید احتمال بالینی.
این نمونهها تنها بخشی از بیماریهای نادر شناختهشده هستند و فهرست کاملی از این بیماریها محسوب نمیشوند.
علت بیماریهای نادر چیست؟
علل بیماریهای نادر را میتوان به چند گروه اصلی تقسیم کرد:
بیماریهای تکژنی: ناشی از تغییرات بیماریزا در یک ژن هستند؛ مانند فنیلکتونوری و فیبروز کیستیک.
اختلالات کروموزومی: در اثر تغییر در تعداد یا ساختار کروموزومها ایجاد میشوند.
اختلالات متابولیک ارثی: در این بیماریها، نقص یک آنزیم یا پروتئین میتواند مسیر طبیعی سوختوساز را مختل کند.
بیماریهای ژنتیکی با شروع جدید: بعضی تغییرات ژنتیکی برای نخستین بار در فرد ایجاد میشوند و لزوماً سابقه خانوادگی شناختهشدهای ندارند.
علل غیرژنتیکی یا چندعاملی: برخی بیماریهای نادر ممکن است با اختلالات ایمنی، عوامل محیطی یا ترکیبی از عوامل مختلف ارتباط داشته باشند.
وجود سابقه خانوادگی میتواند سرنخ مهمی باشد، اما نبود سابقه خانوادگی بهتنهایی بیماری ژنتیکی را رد نمیکند.
بیماریهای نادر چگونه تشخیص داده میشوند؟
تشخیص بر اساس علائم، سابقه پزشکی و خانوادگی و انتخاب آزمایشهای متناسب انجام میشود.
۱. آزمایشهای خون و ادرار برای بررسی عملکرد اندامها، کمخونی یا اختلالات متابولیک.
۲. آزمایشهای اختصاصی بیوشیمیایی و آنزیمی برای بررسی اختلالات مشخص.
۳. آزمایشهای انعقادی و بررسی هموگلوبین برای برخی بیماریهای خونی.
۴. آزمایشهای ژنتیکی شامل بررسی یک ژن مشخص، پنل ژنی یا روشهایی مانند توالییابی اگزوم، بر اساس نظر متخصص.
۵. بررسیهای تکمیلی مانند تصویربرداری، ارزیابی عصبی یا آزمایشهای ایمنیشناسی در صورت نیاز.
هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص تمام بیماریهای نادر وجود ندارد. همچنین، نتیجه منفی یک آزمایش ژنتیک لزوماً همه علل احتمالی بیماری را رد نمیکند و برخی نتایج نیازمند بررسی تخصصی بیشتر هستند.
اهمیت تشخیص زودهنگام
تشخیص زودهنگام ممکن است امکان درمان اختصاصی، کنترل بهتر علائم، پیشگیری از بعضی عوارض و برنامهریزی مراقبتهای طولانیمدت را فراهم کند. در بیماریهایی مانند فنیلکتونوری، تشخیص و مداخله بهموقع اهمیت ویژهای دارد.
اگر علائم پایدار و غیرمعمول، اختلال رشد، عفونتهای مکرر، مشکلات متابولیک یا سابقه خانوادگی مشکوک وجود دارد، ارزیابی پزشکی را به تعویق نیندازید.
نقش آزمایشگاه پاتوبیولوژی میلاد
آزمایشگاه تشخیص پزشکی با انجام آزمایشهای متناسب با درخواست پزشک و رعایت اصول کنترل کیفیت، در مسیر بررسی و تشخیص بیماریها نقش دارد. در موارد مشکوک به بیماریهای نادر، انتخاب روش آزمایشگاهی مناسب و تفسیر نتایج در کنار اطلاعات بالینی اهمیت ویژهای دارد.
نوع آزمایشهای قابل انجام به امکانات و دامنه خدمات آزمایشگاه بستگی دارد. برای اطلاع از آزمایشهای موجود و شرایط نمونهگیری، با آزمایشگاه پاتوبیولوژی میلاد تماس بگیرید.
امکان نمونهگیری رایگان در منزل نیز از خدمات آزمایشگاه است.
نتیجهگیری
بیماریهای نادر، از اختلالات متابولیک مانند فنیلکتونوری تا بیماریهای خونی، عضلانی و عصبی، علتها و روشهای تشخیصی متفاوتی دارند. آگاهی از علائم، بررسی سابقه خانوادگی و انتخاب هدفمند آزمایشهای تخصصی میتواند به کوتاهترشدن مسیر تشخیص کمک کند.
منابع:
۱. MedlinePlus – Rare Diseases
https://medlineplus.gov/rarediseases.html
۲. MedlinePlus – Genetic Disorders
https://medlineplus.gov/geneticdisorders.html
۳. MedlinePlus Genetics – How are genetic conditions diagnosed?
https://medlineplus.gov/genetics/understanding/consult/diagnosis/
۴. National Institutes of Health – Understand Rare Diseases
https://rare.nih.gov/understand-rare-diseases
۵. MedlinePlus Genetics – Genetic Conditions
https://medlineplus.gov/genetics/condition/
بدون دیدگاه