روشهای نوین PCR و تشخیص سریع بیماریها؛ از شناسایی ویروسها تا باکتریها
تشخیص سریع و دقیق عوامل بیماریزا نقش مهمی در انتخاب درمان مناسب، پیشگیری از گسترش عفونت و مدیریت بیماریها دارد. با پیشرفت فناوریهای آزمایشگاهی، روشهای مولکولی مانند PCR و آزمونهای نوین تقویت اسید نوکلئیک، امکان شناسایی ماده ژنتیکی بسیاری از ویروسها، باکتریها و سایر عوامل عفونی را فراهم کردهاند.
این روشها بهویژه زمانی اهمیت دارند که علائم چند بیماری مشابه یکدیگر باشند یا شناسایی سریع عامل عفونت بتواند در تصمیمگیری پزشکی مؤثر باشد.
PCR چیست؟
PCR یا واکنش زنجیرهای پلیمراز، روشی برای تکثیر هدفمند بخش مشخصی از DNA است. این روش امکان شناسایی مقادیر کم ماده ژنتیکی هدف را فراهم میکند.
برای تشخیص عوامل دارای RNA، مانند ویروس آنفلوانزا، معمولاً ابتدا RNA به DNA مکمل تبدیل میشود. این مرحله در روش RT-PCR انجام میشود.
فناوریهای مولکولی مختلفی برای اهداف تشخیصی متفاوت توسعه یافتهاند و انتخاب هر روش به نوع عامل بیماریزا و هدف آزمایش بستگی دارد.
مهمترین روشهای نوین PCR و تشخیص مولکولی:
۱. Real-Time PCR یا PCR در زمان واقعی
در این روش، تکثیر ماده ژنتیکی با استفاده از سیگنال فلورسانس در طول واکنش پایش میشود. این فناوری در تشخیص بسیاری از عفونتهای ویروسی و برخی عفونتهای باکتریایی کاربرد دارد.
۲. Multiplex PCR یا PCR چندگانه
این روش امکان بررسی چند هدف ژنتیکی را در یک واکنش فراهم میکند. برای مثال، برخی پنلهای تنفسی قادرند ویروسهای آنفلوانزای A و B، ویروس SARS-CoV-2 عامل کووید ۱۹ و ویروس RSV را بهطور همزمان شناسایی کنند.
بعضی پنلهای گستردهتر، عوامل دیگری مانند آدنوویروس، راینوویروس، متاپنوموویروس انسانی و ویروسهای پاراآنفلوانزا را نیز بررسی میکنند. ترکیب دقیق عوامل قابل شناسایی به نوع پنل بستگی دارد.
۳. آزمونهای مولکولی سریع
برخی سامانههای مولکولی با استفاده از فرایندهای خودکار و روشهای اختصاصی، زمان پاسخدهی را کاهش میدهند. این فناوریها در برخی عفونتهای تنفسی و در سامانههای مشخص برای تشخیص سل و بررسی برخی نشانگرهای مقاومت دارویی کاربرد دارند.
۴. Digital PCR یا PCR دیجیتال
در این روش، نمونه به تعداد زیادی بخش کوچک تقسیم میشود و حضور هدف ژنتیکی در این بخشها بررسی میشود. PCR دیجیتال میتواند امکان اندازهگیری مطلق برخی توالیهای ژنتیکی را فراهم کند و در کاربردهای تخصصی ژنتیک و بررسیهای مولکولی پیشرفته مورد استفاده قرار گیرد.
۵. روش LAMP
LAMP نوعی روش تکثیر اسید نوکلئیک در دمای ثابت است. این روش از نظر فنی PCR محسوب نمیشود، اما در گروه فناوریهای تشخیص مولکولی قرار دارد و در برخی سامانهها برای شناسایی سریع عوامل بیماریزا به کار میرود.
چه عوامل بیماریزایی با روشهای مولکولی قابل تشخیصاند؟
الف) ویروسهای تنفسی
عفونتهای تنفسی میتوانند علائمی مانند تب، سرفه، گلودرد و آبریزش بینی ایجاد کنند. آزمونهای مولکولی متناسب با نوع نمونه و زمان انجام آزمایش میتوانند به شناسایی عامل بیماری کمک کنند.
مهمترین نمونهها عبارتاند از:
ویروسهای آنفلوانزای A و B؛ عامل بیماری آنفلوانزا ویروس SARS-CoV-2؛ عامل کووید ۱۹ ویروس RSV؛ از عوامل مهم عفونتهای تنفسی، بهویژه در کودکان خردسال و سالمندان آدنوویروس؛ عامل برخی عفونتهای تنفسی و بیماریهای دیگر راینوویروس؛ از عوامل شایع سرماخوردگی متاپنوموویروس انسانی و ویروسهای پاراآنفلوانزا؛ از عوامل عفونتهای تنفسی
برخی پنلهای مولکولی چندگانه میتوانند تعدادی از این عوامل را بهطور همزمان بررسی کنند. انتخاب پنل مناسب به شرایط بالینی و هدف تشخیصی بستگی دارد.
ب) عفونتهای مقاربتی
برخی آزمونهای مولکولی برای شناسایی عوامل عفونتهای منتقلشونده از راه تماس جنسی استفاده میشوند، از جمله:
کلامیدیا تراکوماتیس؛ عامل عفونت کلامیدیایی نایسریا گونورهآ؛ عامل بیماری سوزاک تریکوموناس واژینالیس؛ عامل تریکومونیازیس، در صورت وجود آزمون معتبر مربوطه
آزمونهای مولکولی اختصاصی ویروس پاپیلومای انسانی یا HPV نیز در غربالگری و ارزیابی خطر برخی ضایعات پیشسرطانی دهانه رحم کاربرد دارند.
نوع آزمون و گروه هدف باید مطابق دستورالعملهای معتبر و نظر پزشک تعیین شود.
ج) سل و برخی عفونتهای باکتریایی
برخی آزمونهای مولکولی سریع قادرند ماده ژنتیکی باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس، عامل بیماری سل، را شناسایی کنند. برخی از این آزمونها همچنین نشانگرهای ژنتیکی مرتبط با مقاومت دارویی را بررسی میکنند.
شناسایی سریع سل و برخی انواع مقاوم به دارو میتواند در انتخاب مسیر درمانی مناسب مؤثر باشد. با این حال، نتیجه آزمایش باید در کنار ارزیابی بالینی و سایر بررسیهای موردنیاز تفسیر شود.
برای برخی عفونتهای باکتریایی دیگر نیز آزمونهای مولکولی اختصاصی وجود دارد؛ از جمله بررسی برخی عوامل عفونتهای گوارشی و تنفسی. امکان انجام این آزمایشها به نوع نمونه، روش معتبر و امکانات آزمایشگاه وابسته است.
د) برخی عفونتهای ویروسی دیگر
آزمونهای مولکولی اختصاصی در بررسی عفونتهایی مانند هپاتیت B، هپاتیت C و HIV نیز کاربرد دارند. این آزمونها ممکن است برای شناسایی ماده ژنتیکی ویروس، بررسی عفونت در شرایط مشخص یا اندازهگیری بار ویروسی استفاده شوند.
همه آزمایشهای مرتبط با این بیماریها از نوع PCR نیستند؛ انتخاب روش به هدف بررسی، مرحله بیماری و دستورالعملهای تشخیصی بستگی دارد.
آیا تشخیص سریع همیشه به معنای تشخیص دقیقتر است؟
خیر. سرعت پاسخدهی، حساسیت و اختصاصیت، ویژگیهای متفاوت یک آزمایش هستند. عملکرد هر آزمون به فناوری مورد استفاده، نوع نمونه، کیفیت نمونهگیری و شرایط انجام آزمایش بستگی دارد.
برخی آزمونهای آنتیژنی نیز میتوانند نتیجه را در مدت کوتاهی ارائه دهند، اما حساسیت آنها ممکن است در شرایط خاص کمتر از آزمونهای مولکولی باشد. بنابراین، در صورت وجود احتمال بالینی بالا، نتیجه منفی یک آزمایش سریع ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشد.
همچنین شناسایی ماده ژنتیکی عامل بیماریزا لزوماً به معنای وجود میکروب زنده یا فعال بودن عفونت در تمام موارد نیست. نتیجه باید با توجه به علائم بیمار، زمان نمونهگیری و سابقه درمان تفسیر شود.
چه عواملی بر کیفیت نتیجه آزمایش تأثیر میگذارند؟
انتخاب آزمون مناسب برای عامل موردنظر، نمونهگیری صحیح و استفاده از نمونه مناسب ، انتقال و نگهداری نمونه در شرایط استاندارد ، رعایت کنترلهای کیفی و پیشگیری از آلودگی نمونه، استفاده از روش اعتبارسنجیشده ، تفسیر نتیجه با توجه به اطلاعات بالینی بیمار
جمعبندی
روشهای نوین PCR و سایر فناوریهای تشخیص مولکولی، امکان شناسایی هدفمند بسیاری از عوامل بیماریزا را فراهم کردهاند. از ویروسهای تنفسی مانند آنفلوانزا، SARS-CoV-2 و RSV تا برخی عوامل عفونتهای مقاربتی و باکتری سل، هر آزمون برای هدف مشخصی طراحی شده است.
انتخاب آزمایش مناسب باید بر اساس علائم، هدف تشخیصی، نوع نمونه و نظر پزشک انجام شود.
سریع بودن پاسخ زمانی بیشترین ارزش را دارد که با دقت علمی، کنترل کیفیت و تفسیر صحیح همراه باشد.
آزمایشگاه پاتوبیولوژی میلاد بر اهمیت نمونهگیری صحیح و انتخاب آزمون متناسب با درخواست پزشک تأکید دارد. برای اطلاع از آزمایشهای مولکولی قابل انجام، نوع نمونه موردنیاز و زمان پاسخدهی، با آزمایشگاه تماس بگیرید.
031-37138
امکان نمونهگیری رایگان در منزل، مطابق خدمات ارائهشده آزمایشگاه.
منابع:
۱. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Multiplex Tests to Detect Influenza, SARS-CoV-2, and RSV.https://www.cdc.gov/flu/hcp/testing-methods/flu-covid19-detection.html
۲. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Information on Rapid Molecular Assays, RT-PCR, and Other Molecular Assays for Diagnosis of Influenza Virus Infection.https://www.cdc.gov/flu/hcp/testing-methods/molecular-assays.html
۳. World Health Organization (WHO). WHO Operational Handbook on Tuberculosis: Module 3, Diagnosis — Rapid Diagnostics for Tuberculosis Detection.https://www.who.int/publications/i/item/9789240030589
۴. World Health Organization (WHO). Nucleic Acid Amplification-Based Diagnostics for Malaria.https://www.who.int/teams/global-malaria-programme/case-management/diagnosis/nucleic-acid-amplification-based-diagnostics
۵. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Testing and Respiratory Viruses.https://www.cdc.gov/respiratory-viruses/prevention/testing.html
۶. National Human Genome Research Institute (NHGRI). Polymerase Chain Reaction (PCR).https://www.genome.gov/genetics-glossary/Polymerase-Chain-Reaction
بدون دیدگاه